HC Nieuwste G_Artikel Napoleon - LogiLogi

Nieuwste Geschiedenis 1789-1945

Drie verschijnselen zijn kenmerkend voor de geschiedenis sinds 1789:

De opkomst en realisatie van de democratische gedachte
De opkomst en realisatie van de nationale gedachte
De globalisering van politiek, cultuur en economie vanuit Europa
Daarnaast ook kenmerkend: industrialisering (buiten beschouwing, reeds behandeld bij ESG)

Proloog: a revolutionary half-century

Franse Revolutie (1789)
Frankrijk was middelpunt Europa (kunst, wetenschap, taal en grote bevolking): grote invloed.

Het Ancient Regime en de Verlichting

De maatschappij en de overheid van voor de Revolutie wordt het Ancien Regime genoemd. Lodewijk de 16e absoluut monarch, echter in macht gebonden door burgerbureaucratie, privileges van adel, kerk en grote provincies, hooggerechtshoven (‘parlements’) en particuliere grondbezitters. Basis F.R. gelegd door verlichtingsdenken: door de rede kon de wereld verbeterd worden, en de wereldgeschiedenis bewoog richting de vooruitgang. Vrijheid, gelijkheid, rechten van het individu en de natie waren besproken onderwerpen.

In de jaren 1780 was de Franse overheid bijna failliet: ingrijpen Amerikaanse revolutie was duur, belastinginkomsten waren beperkt door vrijstelling aan adel en geestelijkheid.

De revolutie van 1789

Lodewijk de 16e schreef een verkiezing uit, volgens het verouderde systeem van de Estates General: elke stand koos zijn eigen vertegenwoordigers voor een vertegenwoordigend orgaan. De burgerij wilde de drie huizen samenvoegen tot de Nationale Vergadering (riep zichzelf hiertoe uit en nodigde de anderen uit mee te doen), met het recht op het schrijven van een grondwet vergezeld met een verklaring van de rechten van de mens. Lodewijk wilde de Nationale Vergadering gedwongen uit elkaar halen met het leger, zij werd gered door een massale volksopstand in Frankrijk door voedseltekort. Hadden hoop op beterende omstandigheden door bijeenroepen Statengeneraal, situatie werd echter wel slechter, en dat werd verhaald op de aristocratie. In Parijs leidde dit tot de bestorming van de Bastille op 14 juli 1789. De koning moest de Nationale Vergadering wel erkennen, die nu dus de taak had Frankrijk te reorganiseren. Schreef grondwet in volgende twee jaar (1791 klaar), kreeg andere naam ‘Constituent Vergadering', legde de basis voor de moderne liberale samenleving.

Op 4 augustus 1789 werd de feodaliteit afgeschaft, naast alle privileges. Later ook de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger; ieder mens is en blijft vrij en gelijk in rechten, namelijk vrijheid, bezit, veiligheid en verzet tegen onderdrukking. Daarnaast soevereiniteit ligt bij de natie, alle publieke autoriteiten zijn ondergeschikt aan de natie, belasting kan alleen met maatschappelijke toestemming en burgers hebben de vrijheid van aanhouding en de vrijheid van pers, religie e.d. binnen bepaalde limieten door de staat opgelegd. Lodewijk de 16e werd constitutionele monarch, met ‘algemeen' kiesrecht. Het land werd gestandaardiseerd en gecentraliseerd. Later werd bezit van Katholieke Kerk en emigranten geconfisqueerd, waardoor enorme transformatie van het grondbezit plaatsvond.

De radicale fase en daarna

Radicale fase heeft tegenwoordig minste sporen achtergelaten, maar heeft er wel voor gezorgd dat de veranderingen die plaatsvonden tussen 1789 en 1791 niet werden teruggedraaid.

F.R. zorgde voor radicale revolutionairen, de Jacobijnen, en voor reactionairen, die de situatie terug wilden brengen naar hoe het was. Versterkten elkaar.

Oorlog tussen Frankrijk en Oostenrijk begon in 1792 (Marie Antoinette zus koning Oostenrijk), vervolgens ook Eng, NL, Spanje, Sardinië, en België. Frankrijk was dus omcirkeld door een bond van conservatieve staten die wilden interveniëren in de F.R. Resultaat: in 1792 werd de nieuwe grondwet geschrapt, een nieuwe Nationale Vergadering gekozen en de koning afgezet: de Republiek Frankrijk werd uitgeroepen. De democratische fase (breed sociaal draagvlak) ging over in de radicale fase; revolutionair dictatorschap en schrikbewind. Executeerden Lodewijk in 1793 op beschuldiging van landsverraad.

Ondertussen trokken de buitenlandse troepen op, en waren er ook intern grote onlusten. Comité van Publieke Veiligheid werd opgericht wat regeerde voor een jaar, met als lid o.a. Robespierre. Wisten binnenlandse verhoudingen te kalmeren, en zetten enorm volksleger die o.a. overwinningen behaalden op Pruisen en Oostenrijk. Daarnaast vanaf september 1793 het ‘Bewind van Terreur', die zolang de militaire noodsituatie voortduurde, tegenstanders van de Revolutie oppakte, interneerde en/of vermoordde (uitvinding de guillotine). Uiteindelijk viel het revolutionaire leiderschap uit elkaar door onderlinge angst. Revolutionair dictatorschap werd ontmanteld, en nieuw regime de ‘Directory' probeerde de Republiek op een middenweg te houden. Mislukte, en moest plaats maken voor het Consulaat, met Napoleon Bonaparte als eerste consul van 1799 tot 1804. Napoleon ook compromis F.R. om Bourbon monarchie buiten de deur te houden, maar niet alle macht op moest geven door democratie. Beschermde K.K., stopte publieke discussie politiek, censuur, minder representatieve instellingen, Code Napoleon (combineerde oude en revolutionaire wetgeving) en kabinet van alle standen. Breidde ook sterk het grondgebied van de Franse Republiek uit.

Revolutionaire en conservatieve krachten in Europa
Alleen in Frankrijk ontstond er een echte revolutie, maar overal waren wel revolutionaire stromingen. Daarom was er ook sympathie voor de Franse revolutie in Europa, vooral onder de middenklassen. Frankrijk richtte veel satellietstaten op, gebaseerd op Franse model (wetgeving, declaratie van de rechten, gekozen wetgeving, principes van menselijke gelijkwaardigheid, en nieuwe financiële, juridische en administratieve eenheden). Tegenstand was ook internationaal (mensen die terug wilden keren op hun oude posities). Engeland was lange tijd bolwerk van het conservatisme. Overwon, bijvoorbeeld door Ierland toe te voegen aan Groot-Brittannië in 1801. Eind 1790 ook verder nog crisis voor Fa, veroverde gebieden in Italië, Zwitserland en Nederland werden terugveroverd door Oostenrijk en Rusland. Napoleon wist deze crisis te bezweren en haalde Engeland en Oostenrijk over tot het tekenen van vrede. Vanaf 1800 nam de reactionaire beweging af in omvang.

Het Napoleontische Rijk

1804 werd Franse Republiek een keizerrijk, met Napoleon de I als keizer. Was in 1810 op z'n hoogtepunt, bevatte toen groot gedeelte van Europa (‘Grand Empire'). Rusland, Oostenrijk en Pruisen waren hierdoor technisch bondgenoot van Napoleon, alleen zelfstandig Engeland niet. Napoleon representeerde de progressieve krachten van Europa in een positie van macht. Grote verlichtingsdenker.

De verspreiding van de Revolutie

Onder NapoleoN werden een aantal veranderingen, geïntroduceerd in Frankrijk door de Revolutie, doorgevoerd op het Continent. Zo werden de territoriale eenheden vergroot (o.a. koninkrijk Italië, Heilig Roomse Rijk i.p.v. 300 stuk of 20 staatjes, stadsstaten of kerkstaten werden opgenomen in grotere eenheden. Echter nog niet nationaal!), waarin de Napoleontische wetgeving en regeringsapparaat werd geïnstalleerd, die gebaseerd waren op gelijkheid van de burger (direct ondermijning van het feodalisme). Daarnaast geprofessionaliseerde belastinginning, gelijkstelling van de rechten van de kerk i.v.m. normale burgerrechten, lokale overheden werden ingesteld i.p.v. stadsbesturen, wegen verbeterd en gewichten en maten geüniformeerd. Elke eenheid had ook zijn eigen professionele leger, onder commando van de Keizer.
Tegenstand kwam van de oude vijanden van de F.R., en daarnaast kwam er nationalistische opstand in Spanje, Italië, Nederland en Duitsland. In 1789 nog een revolutionair concept, vanaf 1800 echte natievorming, waarbij onderscheid gemaakt werd tussen de ene en de andere staat. Conservatief van aard, immers gebaseerd op geschiedenis, cultuur en oude gewoontes. Werden weggevaagd door Napoleon's overheersing. De grootste tegenstand kwam echter uit Engeland, die in coalities met Pruisen, Rusland en Oostenrijk, Napoleon meerdere malen versloeg. Werd een handelsoorlog, waarbij ieder z'n exporten naar beneden haalden.

Geen militaire oplossing totdat hij in 1812 Rusland probeerde te veroveren, maar doordat Rusland de tactiek van de verschroeide aarde toepaste, moest hij zich verzwakt terugtrekken. Vervolgens werd hij verslagen door Pruisen, Oostenrijk en Engeland in Duitsland. Werd verbannen naar Elba. In 1814 ontsnapte hij echter weer, en trok weer ten strijde, totdat hij uiteindelijk definitief verslagen werd in de slag bij Waterloo door Pruisen en de Engelsen.

De vredesregelingen van 1814/1815

De Bourbondynastie werd hersteld met koning Lodewijk de 18e. Legde vast in Constitutioneel Charter dat de grootste veranderingen sinds de Franse Revolutie gerespecteerd zouden blijven, en ook vrijheid van meningsuiting, politieke leven en parlement werd weer toegestaan (niet onder Napoleon). De geallieerden sloten een vredesverdrag met Lodewijk, waardoor de grenzen van Frankrijk weer werden vastgelegd zoals ze in 1791 waren. Daarnaast accepteerden zij ook de Bourbondynastie, om toekomstige conflicten te vermijden. Voor andere vraagstukken organiseerden ze een congres in Wenen (1815). Engeland en Rusland lieten daarvoor echter al weten over een aantal territoriale zaken niet te willen discussiëren: Rusland hield Finland, de Balkan en Turkije, Engeland al haar koloniën. Engeland werd machtigste land in India en de Indische Oceaan door wegvallen concurrenten, start industrialisatie en de val van Napoleon.

Het CongresVanWenen (Vrede van Wenen)

September 1814, alle belangrijke zaken besloten door de vier grote machten Engeland (Castlereagh), Rusland (Alexander I), Pruisen (Hardenburg) en Oostenrijk (Metternich). Ook Frankrijk was aanwezig (Talleyrand), naast vele andere (voormalige) staten, die echter geen invloed hadden. Wilden de vrijheid van Europese staten van dominantie door één grootmacht (‘BalanceOfPower), wat hopelijk zou zorgen voor een blijvende vrede. Nieuwe landen werden: Nederland incl. België, Duitse gebied westelijk van de Rijn naar Pruisen, koninkrijk Piedmont en Napels en de rest van Italië naar Oostenrijk (behalve pauselijke staten). En twee Bourbon dynastieën werden geïnstalleerd in Spanje en Napels. Heilig Roomse Rijk werd niet hersteld: Beieren, Wurttemberg en Saksen (zoals onder Napoleon) bleven koninkrijk, de rest werd verenigd onder een federatie, met soevereiniteit voor iedere eenheid. Het verdeelde Polen (1795 onder Oostenrijk, Pruisen en Rusland) was een heikel punt. Rusland wilde het weer verenigen onder Russische kroon, Pruisen ging akkoord, maar MetTernich, Talleyrand en Castlereagh vreesden voor deze grote machtsuitbreiding, zou verstoring van de machtsbalans worden. Sloten zelfs in 1815 een onderling verdrag om het evt. met oorlog te voorkomen. Lekte uit, daarom Rusland compromis: gedeelte van Polen, en Pruisen gedeelte Saksen. Verder nog afspraken over rivieren en slavenhandel. Onderbroken door Napoleon's terugkeer Na overwinning Frankrijk kleine wijzigingen grenzen, vergoeding 700 miljoen frank en een bezettingsleger. Periode ‘Honderd Dagen' opnieuw oplaaien oude rivaliteiten, uiteindelijk in 1815 herstel alliantie, met toevoeging dat nooit een Bonaparte meer over Frankrijk mag regeren en daarnaast toezegging tot toekomstige congressen om de politieke situatie in de gaten te houden, en de vrede te bewaren. Alexander I stelde daarnaast ‘HolyAlliance' op, wat iedere monarch opriep zich aan christelijke principes als liefdadigheid en vrede te houden.

Vrede van Wenen behoorlijk succesvol, loste koloniale rivaliteit op, en daarnaast conflicten over invloed in Polen en Oostenrijk/Pruisen in Duitsland. Weinig weerstand in Frankrijk, en verder geen grote oorlog tot WO I. Alleen nationalisten en democraten waren teleurgesteld, werd met hen geen rekening gehouden, werden namelijk gezien als revolutionair.

Gepasted uit een .doc van Wietske Schober
(beetje haastig hier ingevoegd (nog niet geintegreerd in de al bestaande stof), aangezien ik nu zelf ook tentamens heb)